Çoğu kişi bu cümleyi en az duymuştur. Bir arkadaş tartışmasında, bir kitap kulübünde veya sosyal medyada mutlaka karşımıza çıkar. Fakat bu basit düzeltme farkında olmadan edebiyat kuramının en ilginç tartışmalarından birini özetler: Bir metnin anlamı nerede başlar ve kimde biter?
“Alımlama Estetiği” de tam bu noktada devreye girer. Bir eserin anlamını, sadece yazarın niyetine ve eserin biçimsel özelliklerine değil, okurun yorumlamasına dayandıran bir estetik kuramdır. Bu anlayışa göre eser, okur tarafından okunmadığı sürece tamamlanmış sayılmaz. Kavram, böylece klasik “nesnel snlam arayışına karşı çıkar. Yazarın ne demek istediğinden çok, okurun ne anladığına odaklanır. Hans Robert Jauss bunu “beklenti ufku” olarak açıklamıştır. Her bir okur, kendi yaşadığı çağın, kişisel yaşamının ve kültürel geçmişinin belirlediği bir ufukla okur. Wolfgang Iser ise metindeki “boşluklar”ın okur tarafından doldurulduğunu söyleyerek, anlamın ancak bu etkileşim anında ortaya çıktığını savunur.
Alımalama estetiğini en dikkat çekici şekilde ele alan kişilerden biride şüphesiz Stanley Fish’tir. Fish’in temel iddiası şu: “Meaning is made, not found.” Yani metnin anlamı içinde sabit bir şekilde beklemez anlam, o metni belirli kurallar, beklentiler ve pratiğe sahip bir okurun etkileşimiyle üretir. Fish’e göre metinler farklı kişiler tarafından farklı şekillerde okunur; çünkü okumayı belirleyen kurallar (interpretive communities) farklıdır. Dolayısıyla metinler kendiliğinden “ne söylediğini” taşımak zorunda değildir. Ne söylediği, onu okuyanların o zamanki dilsel, kültürel ve ideolojik pratiğiyle kuruludur.
Mary Shelley’nin “Frankenstein”ında Victor’ın laboratuvarında geçen ölü beden parçalarından yaşayan bir varlık yaratması yalnızca bilimsel bir keşif değildir; her dönemin kendi korkularını, arzularını ve sınırlarını yansıtmıştır. 1818 yılı da bu sahne “Tanrı’ya karşı gelen insanın sınırı aşması” olarak yorumlandı. Tanrısal gücün çalınması, okur için anlam netti: Victor cezalandırmalıdır, çünkü doğanın yasalarını bozmuştur.
20. Yüzyılın yarısında, aynı olay bilimsel gelişmelerin ışığında tekrar ele alındı. Artık mesele yaradana isyan etmek değil, insanın kendi teknolojisi tarafından yutulma korkusudur. Victor, Prometheus’tan çok bir bilimsel sorumsuzluk simgesidir.
Günümüz okuruna göreyse bu sahne etik ve kimlik üzerine bir tartışmadır. Artık mesele “Tanrıyı taklit etmek” değil; “kimin insan sayılacağı”dır. Victor aynı yapay zekaya bilinç yükleyen bir mühendise benzer.
Aynı olay, üç farklı dönemin korkuları, ideolojileri, gelişmelerine göre şekil değiştirir. Fish’in dediği gibi “Meaning is not found, but made” metin ayın kalır; ama obu okuyan çağın aynası değiştikçe, anlam yeniden inşa edilir.
Bu çoklu okuma biçimi bazı diğer karakterlerde de şöyle görülmektedir: Ophelia, yüzyıllarca “deliliğe sürüklenen naif kız”dı; bugün ise patriyarkal düzenin kurbanlarından biri olarak görülür.
Dorian Gray bir dönemde “ahlâksızlığın sembolü” iken, bugün arzunun ve bastırılmış kimliğin direnişi olarak okunabilir.
Türk edebiyatında alımlama estetiğine örnek verecek olursak, Halit Ziya Uşaklıgil’in Mai ve Siyah’ındaki Ahmet Cemil’i örnekleyebiliriz. Ahmet Cemil, bir dönemin okuru tarafından “romantik bir hayalperest” olarak görülürken, günümüz okuru onu sistemin içinde sıkışmış, yaratıcılığı ve duygusallığı nedeniyle dışlanan bir birey olarak yorumlar. Onun başarısızlığı, hayal kurmanın ve duygusal duyarlılığın cezalandırıldığı bir toplumun göstergesidir.
Alımlama estetiğine sadece edebiyat tarihinde değil çoğu zamanda pop kültüründe de rastlanır: American Psycho’daki Patrick Bateman karakteri, günümüzde sosyal medyada sıkça “alfa erkek” modeli olarak övülse de, romanın ve filmin asıl amacı tam tersidir: Bateman bu figürün bir hicvidir. Onun kusursuz vücudu, pahalı kıyafetleri ve statü takıntısı; güç ve erkeklik ideallerinin ne kadar boş, yapay ve çürümüş olduğunu gösterir. Ancak metin, farklı dönemlerde farklı gözlerle okunduğundan, eleştiri olarak yazılmış bir karakter zamanla yanlış yorumlanarak övülen bir sembole dönüşmüştür.
Alımlama estetiğini popüler kültürde en belirgin şekilde Supernatural’ın ana karakteri Dean Winchester’da görürüz. Dean genelde ana akım medyada Patrick Bateman’de de olduğu gibi “alfa erkek” “red blooded American” gibi terimlerle özleştirilir. Bu tür bir alımlama, toplumsal normların ve hegemonik erkeklik ideallerinin karaktere yansıtılmasıyla ilişkilidir.
Bir diğer izleyici kitlesi içinse bu sadece savunma biçimidir. Dean’in kabalığının, alaycılığının ve toksik maskülenitesinin altında annecil, sevdiklerinin yükünü taşıyan, toplumsal cinsiyet normlarla ve içselleştirilmiş homofobiyle karşılaşan bir karakterdir. Burada geçem karakterler ve olaylar hep aynı kalmıştır. ancak aynı çağda, aynı insanlar ve aynı zihinle okunmamıştır.
İşte alımlama estetiği, tam olarak bu farkın içinde yaşar: “Okur değiştikçe, karakter de yeniden doğar.”